ΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ «ΜΥΣΤΗΡΙΟ» ΤΗΣ ΑΥΞΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ ΣΤΟΥΣ ΜΗ ΚΑΠΝΙΣΤΕΣ
Τα τελευταία χρόνια, ο αριθμός των μη καπνιστών, που νοσούν από Καρκίνο του Πνεύμονα (ΚΠ) παρουσιάζει αξιοσημείωτη αύξηση παγκοσμίως: είναι γνωστό ότι η νόσος σε αυτή την κατηγορία των μη καπνιστών έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά από εκείνη που εκδηλώνεται στους βαρείς καπνιστές, οπότε ποιά θα μπορούσε πραγματικά να είναι η κύρια αιτία της παρατηρούμενης αύξησης ;
Ο ΚΠ αποτελεί το συχνότερο συμπαγές νεόπλασμα παγκοσμίως και την πρωταρχική αιτία θανάτου: το 2022, περίπου 2,5 εκατομμύρια ανθρώπων διαγνώστηκαν με ΚΠ και περισσότεροι από 1.8 εκατομμύρια κατέληξαν από τη νόσο. Παρά το ότι το κάπνισμα συνεχίζει να αποτελεί το βασικότερο προδιαθεσικό παράγοντα ανάπτυξης ΚΠ, τα ποσοστά των καπνιστών μειώνονται αισθητά τις τελευταίες δεκαετίες, ενώ αντίθετα το ποσοστό των μη καπνιστών που νοσεί από ΚΠ αυξάνεται: το 10 – 20% του συνόλου των ΚΠ, που διαγιγνώσκονται αποτελείται πλέον από μη καπνιστές (never smokers).
1. Ο ΚΠ που παρατηρείται στους μη καπνιστές θεωρείται πλέον διαφορετική νοσολογική οντότητα, με ξεχωριστά μοριακά χαρακτηριστικά, που επηρεάζουν άμεσα τη θεραπευτική μας προσέγγιση, αλλά και την έκβαση της νόσου. Ενώ η διάμεση ηλικία διάγνωσης της νόσου στους μη καπνιστές παραμένει στα ίδια επίπεδα με εκείνη της νόσου των καπνιστών, σήμερα, είναι περισσότερο πιθανό νέοι ασθενείς (30 -35 ετών) με ΚΠ, να μην έχουν καπνίσει ποτέ!
2. Μία έτερη διαφορά αποτελεί και ο τύπος του ΚΠ, που διαγιγνώσκεται: μέχρι τις δεκαετίες του 1950-60, ο συχνότερος ιστολογικός τύπος ήταν το πλακώδες (squamous cell) καρκίνωμα, σε αντίθεση με τον ΚΠ στους μη καπνιστές, ο οποίος σχεδόν πάντα είναι αδενικού τύπου (βλεννοπαραγωγό - adenocarcinoma). Η διάγνωση του τελευταίου, δε, γίνεται συνήθως σε πιο προχωρημένα στάδια: όζος 1 εκατοστού σπάνια ανευρίσκεται απεικονιστικά, παρά μόνο ως τυχαία διάγνωση. Όταν εμφανίζονται τα πρώτα συνήθη συμπτώματα και σημεία του ΚΠ (εμμένων βήχας, αιμόπτυση, θωρακαλγία, δύσπνοια ή συριγμός στην αναπνοή), τότε συχνά ο όγκος είναι μεγάλων διαστάσεων ή έχει δώσει ήδη απομακρυσμένες μεταστάσεις (στάδια ΙΙΙ/3 και ΙV/4). Επιπλέον, τα συμπτώματα αυτά στους ήδη καπνιστές δεν ‘χτυπούν καμπανάκι’, με αποτέλεσμα ο ασθενής να τα υποτιμά και να αργεί να καταφύγει σε αναζήτηση ιατρού.
3. Ο ΚΠ των μη καπνιστών συχνότερα, επίσης, παρουσιάζεται στις γυναίκες: η πιθανότητα να νοσήσει μία γυναίκα μη καπνίστρια από έναν άνδρα μη καπνιστή είναι σχεδόν διπλάσια. Εάν εξαιρέσει κάποιος τις ανατομικές διαφορές μεταξύ ανδρών-γυναικών και την έκθεση στους περιβαλλοντικούς παράγοντες, φαίνεται πως ένας ακόμα λόγος αυτής της διαφοράς ανδρών-γυναικών αποτελεί και η εμφάνιση γενετικών οδηγών - μεταλλάξεων στο γυναικείο φύλο, που είναι πιο συχνές, ειδικά στις Ασιάτισσες (για παράδειγμα, η μετάλλαξη του υποδοχέα του Επιδερμικού Αυξητικού Παράγοντα, Epidermal Growth Factor Receptor ή EGFR). Ο λόγος, ή καλύτερα, οι λόγοι για τους οποίους οι μεταλλάξεις παρουσιάζονται πιο συχνά στις γυναίκες δεν έχει εξακριβωθεί πλήρως, αλλά εικάζεται πως οι γυναικείες ορμόνες και ο μεταβολισμός των οιστρογόνων παίζουν καθοριστικό ρόλο, ιδιαίτερα στην αυξημένη εμφάνιση του ΚΠ στις γυναίκες της ανατολικής Ασίας.
Η κατανόηση ολοένα και περισσότερο των ιδιαίτερων μοριακών χαρακτηριστικών και της μοριακής βιολογίας του Καρκίνου γενικότερα, αλλά και ειδικότερα του ΚΠ στους μη καπνιστές βοήθησε την έρευνα και κατ’ επέκταση τη φαρμακευτική βιομηχανία να παράγει φάρμακα – αναστολείς κάποιων γνωστών μεταλλάξεων, όπως εκείνης του EGFR: σχεδόν 20 έτη πριν πρωτοεμφανίστηκε και χορηγήθηκε σε ασθενείς στην καθημέρα πράξη ο πρώτος αναστολέας του EGFR, ενώ από τότε ‘έχει μπει πολύ νερό στο αυλάκι’ ώστε σήμερα να διαθέτουμε 3ης και 4ης γενεάς ανάλογους αναστολείς! Επιζούν μέχρι και σήμερα γυναίκες, οι οποίες βρίσκονται υπό θεραπεία με τέτοιον από του στόματος αναστολέα (στοχευμένη θεραπεία) περισσότερο από 10 έτη: τεράστια πρόοδος, εάν αναλογιστεί κάποιος, πως η διάμεση επιβίωση αυτών των ασθενών υπό χημειοθεραπεία, πριν από 20 χρόνια δεν ξεπερνούσε τους 8 ή 10 ή το πολύ 12 μήνες! Ωστόσο, η θεραπεία σχεδόν πάντα οδηγεί σε ανθεκτική νόσο, και κατά συνέπεια σε υποτροπή του νεοπλάσματος. Για αυτόν ακριβώς το λόγο, η προσπάθεια των ερευνητών εστιάζεται στην ανεύρεση νέων φαρμάκων – παραγόντων, ή και συνδυασμού παλαιότερων και νεότερων, ή ακόμα και συνδυασμού χημειοθεραπείας ή στοχευμένης θεραπείας με ανοσοθεραπεία, προκειμένου να ξεπεραστεί το φαινόμενο αυτό της αντοχής (αν επιτευχθεί αυτό ποτέ ολοκληρωτικά).
Όσον αφορά τη μόλυνση του περιβάλλοντος, αυτή αποτελεί τη δεύτερη αιτία για όλα τα περιστατικά ΚΠ, ανεξαιρέτως ηλικιών, μετά από το κάπνισμα: έχει βρεθεί ότι άτομα που διαβιούν σε αστικές περιοχές με υψηλά ποσοστά ατμοσφαιρικής ρύπανσης είναι πιο πιθανό να νοσήσουν από ΚΠ και να καταλήξουν από αυτόν. Ο τρόπος, με τον οποίο τα περιβαλλοντικά καρκινογόνα προκαλούν την εμφάνιση του ΚΠ σε ασθενείς, που φέρουν τη μετάλλαξη του EGFR, αποτέλεσε το αντικείμενο της έρευνας στο Francis Crick Institute στο Λονδίνο: για παράδειγμα, το τσιγάρο και οι χημικές ουσίες που φέρει προκαλούν βλάβη του κυτταρικού DNA, προκαλώντας καρκινογένεση, ενώ τα καρκινογόνα της ατμόσφαιρας δεν βλάπτουν άμεσα το DNA, αλλά ‘ξυπνούν’ κυρίαρχα μιτογόνα γονίδια, τα οποία εδράζονται στο αναπνευστικό μας σύστημα και τα ενεργοποιούν για την έναρξη της διαδικασίας της καρκινογένεσης. Σε ένα άρθρο – σταθμό (Smoking and Carcinoma of the Lung, 1950) του Richard Doll, ο συγγραφέας υποστήριξε τη σχέση καρκινογόνων από καύση άνθρακα και ΚΠ. Τα επίπεδα των ατμοσφαιρικών καρκινογόνων έχουν μειωθεί δραστικά σε ΗΒ και ΗΠΑ τα τελευταία χρόνια, μία μείωση όμως που δεν ‘καθρεφτίζεται’ και στην επίπτωση του ΚΠ: οι ερευνητές σημειώνουν ότι χρειάζονται 15 με 20 χρόνια για να παρατηρηθεί η μείωση αυτή στην επίπτωση του ΚΠ. Σε πρόσφατη μελέτη, το 2022, 194.000 νέα περιστατικά αδενοκαρκινώματος πνεύμονα παγκοσμίως οφείλονταν σε περιβαλλοντικά καρκινογόνα, με το υψηλότερο ποσοστό αυτών στη Κίνα. Υπολογίζεται, ότι το ποσοστό των θανάτων ΚΠ από ατμοσφαιρικά αίτια θα αυξηθεί τα επόμενα χρόνια, ειδικά σε ορισμένες χώρες, όπως η Ινδία.
Τελικά, είτε πρόκειται για άνδρες καπνιστές είτε για γυναίκες μη καπνίστριες, που αμφότεροι νοσούν από ΚΠ, τα επόμενα χρόνια, οι θεραπευτικές προσεγγίσεις και τα ‘όπλα στη φαρέτρα’ μας θα γίνουν ακόμα περισσότερα και πιο αποτελεσματικά, βελτιώνοντας ακόμα περισσότερο το προσδόκιμο των ασθενών μας και την ποιότητα ζωής αυτών.
